Bijna elke leerling maakt samenvattingen, en bij de meesten is het de minst rendabele uren van hun hele studeerperiode.
Dat is een stevige uitspraak, dus laat me precies zijn over waar het misgaat. Het probleem is niet de samenvatting. Het is de volgorde waarin je hem maakt.
Overschrijven voelt als studeren en is het niet
De standaardaanpak: je legt de cursus open, je leest een stuk, en je schrijft het korter op. Hoofdstuk voor hoofdstuk, drie dagen lang.
Aan het eind ligt er een stapel bladen. Dat voelt als vooruitgang, want er is iets gemaakt en het duurde lang.
Maar kijk naar wat je hersenen aan het doen waren. Ze lazen een zin en zetten hem om in een kortere zin. Dat is een taalhandeling. Op geen enkel moment moest je iets ophalen uit je geheugen, en ophalen is precies het enige dat iets vastzet.
Daarom kan je na drie dagen samenvatten een cursus hebben waarvan je elke bladzijde herkent en waarvan je geen hoofdstuk kan navertellen.
Dezelfde activiteit, andere volgorde
Hier is de omslag, en ze is klein genoeg om vandaag toe te passen.
Lees een stuk. Sluit het boek. Schrijf op wat je nog weet. Open het boek pas daarna om te controleren wat je miste, en vul dat aan in een andere kleur.
Dat duurt ongeveer even lang, en het is een compleet ander soort werk. Nu moet je wel ophalen. En de gaten die je ontdekt, zijn precies de dingen die je op een examen ook niet had geweten.
Die andere kleur is trouwens niet decoratief. Aan het eind zie je in één oogopslag waar je zwak stond, en dat is je herhalingsplan.
Voor welke vakken het wel en niet werkt
Dit onderscheid wordt zelden gemaakt en het is belangrijk.
Leervakken met veel tekst. Geschiedenis, biologie, aardrijkskunde, rechten, psychologie. Hier is samenvatten met de cursus dicht een van de betere methodes, want de leerstof is inhoud die je moet kunnen reproduceren.
Vakken met een structuur. Economie, sociologie, delen van geschiedenis. Hier werkt een schema beter dan een samenvatting: pijlen tussen oorzaken en gevolgen, in plaats van lopende tekst. Wat je wil onthouden zijn de verbanden, en verbanden teken je.
Rekenvakken. Wiskunde, fysica, chemie, statistiek. Hier is samenvatten grotendeels tijdverlies. De leerstof is geen tekst maar een vaardigheid. Je kan de integratietechnieken netjes op een blad zetten en er nog steeds geen enkele integraal mee oplossen. Maak hier oefeningen, niet samenvattingen.
Talen. Hier is een grammaticaoverzicht nuttig als naslagwerk, en woordenschat hoort in een systeem waar je jezelf mee overhoort. Een lopende samenvatting van een taalcursus doet weinig.
Het loont dus om per vak bewust te kiezen. De meeste leerlingen gebruiken één methode voor alles, en dan is die methode voor de helft van hun vakken de verkeerde.
Maak vragen in plaats van tekst
Als ik één alternatief mag aanraden, is het dit.
Zet per hoofdstuk tien vragen op papier waarvan je denkt dat ze op het examen zouden kunnen staan. Niet de antwoorden, alleen de vragen.
Dat doet twee dingen tegelijk. Je moet bepalen wat belangrijk genoeg is om gevraagd te worden, en dat is ongeveer de helft van het studeerwerk. En je houdt er een toetsingsinstrument aan over in plaats van een tweede cursus.
Bijkomend voordeel: je leert de vorm van je examen kennen. Bij een vak dat om verklaringen vraagt, merk je vanzelf dat je "waarom"-vragen aan het schrijven bent, en dan studeer je vanaf dat moment in ketens en niet in lijstjes.
Schema's en mindmaps: wanneer ze beter zijn dan tekst
Voor leerstof waar de verbanden belangrijker zijn dan de details, is lopende tekst het verkeerde formaat.
Een oorzaak-gevolgketen in zinnen opschrijven, maakt er een verhaal van dat je van voor naar achter moet lezen. Diezelfde keten met pijlen zie je in één oogopslag, en je kan hem vanaf elk punt oproepen. Dat verschil telt op een examen, waar je zelden bij het begin gevraagd wordt.
Waar schema's het sterkst zijn: processen met een volgorde, zoals fotosynthese of de wetgevende procedure. Oorzaken en gevolgen, zoals bij een historische periode. En classificaties, waar de structuur zelf de leerstof is.
Twee praktische regels. Teken ze uit het hoofd, niet overgeschreven, want anders zit je weer te kopiëren. En hou ze klein genoeg om op één blad te passen: een schema over twee bladzijden is geen schema meer, en de hele winst zat in het overzicht.
Mindmaps hebben dezelfde logica maar zijn losser van vorm. Ze werken goed om een hoofdstuk te openen, dus om te bepalen wat erin zit, en minder goed om er details in te bewaren. Gebruik ze als kapstok en niet als opslag.
Over samenvattingen van anderen
Studocu, klasgenoten, de map die al drie generaties rondgaat. Ze zijn er en ze worden veel gebruikt.
Om te controleren of je niets vergeten bent, zijn ze prima. Om mee te studeren zijn ze riskanter dan ze lijken, om twee redenen.
Je weet niet of de maker het vak begreep. Een samenvatting van iemand die het nipt haalde, bevat precies de misvattingen die jou punten gaan kosten, en ze staan er even zelfverzekerd in als de juiste dingen.
En belangrijker: de keuzes die hij maakte over wat belangrijk is, zijn het denkwerk dat jij zou moeten doen. Door zijn samenvatting te gebruiken, sla je de moeilijkste stap over en houd je alleen het uit-het-hoofd-leren over.
Gebruik ze dus achteraf, als controle, niet vooraf als vertrekpunt.
Hoeveel korter moet het eigenlijk?
Een praktisch punt waar veel tijd in verdwijnt.
Een samenvatting die half zo lang is als de cursus, is geen samenvatting. Dat is een cursus in ander handschrift, en je hebt er dagen aan besteed.
De vuistregel die werkt: als je een hoofdstuk niet tot ongeveer een tiende kan terugbrengen, dan heb je nog niet bepaald wat er echt toe doet. Dat comprimeren is het werk. Wat je overhoudt zijn de ankers waaraan de rest hangt, en de rest komt terug als je die ankers ophaalt.
Dat betekent ook dat je samenvatting op zichzelf onbegrijpelijk mag zijn voor iemand anders. Ze is voor jou, en jij hebt de context erbij.
Als je nog maar weinig tijd hebt
Bij een examen over drie dagen is samenvatten bijna altijd de verkeerde keuze, in welke vorm dan ook.
Ga dan meteen naar oefeningen, oude examens, of jezelf overhoren. Je hebt geen tijd om eerst een gereedschap te maken en dat gereedschap daarna te gebruiken. Sla de tussenstap over.
Samenvatten is iets voor de fase waarin je nog ruimte hebt. Twee weken voor een examen is het nuttig, twee dagen ervoor is het uitstel dat er productief uitziet.
Tot slot
De meeste studietips die rondgaan doen weinig: op tijd beginnen, een mooie samenvatting maken, meer uren draaien. Er zit een kern van waarheid in en ze verzetten geen bergen.
Wat wel telt, is of je studeert in de vorm waarin je getoetst wordt. Bij een examen moet je ophalen zonder hulp. Dus oefen ophalen zonder hulp. Alles wat je daarnaast doet, is voorbereiding op die oefening en geen vervanging ervan.
Meer over hoe geheugen zich hierbij gedraagt staat in onthouden wat je studeert. Voor de aanpak van een hele examenperiode is studeren voor een examen het nuttigst, en in het hoger onderwijs blokken in het hoger onderwijs. Voor een leervak waar dit het meest speelt, staat een uitgewerkt voorbeeld in geschiedenis studeren.
Wat je tijdens de les zelf noteert, bepaalt hoeveel werk dit later is, en daarover staat meer in notities maken in de les.