Aan het einde van het secundair kiezen sommige jongeren ervoor om niet meteen verder te studeren. Dat wordt in Vlaanderen minder vanzelfsprekend gevonden dan in sommige andere landen, en het levert thuis vaak spanning op.
De vraag is niet of een tussenjaar goed of slecht is. De vraag is of er een plan is.
Het onderscheid dat alles bepaalt
Er zijn twee heel verschillende dingen die allebei "een tussenjaar" heten.
Een jaar met een plan. Werken, reizen, een taal leren, vrijwilligerswerk, een oriënteringstraject. Er is een doel, er zijn stappen, en er is een moment waarop het eindigt.
Een jaar zonder plan. Even niet studeren, en dan wel zien. Dat wordt meestal een jaar thuis waarin er weinig gebeurt, en het lost niets op van wat het moest oplossen.
De toets is eenvoudig en oncomfortabel: vraag wat er in dat jaar concreet gaat gebeuren. Als daar een antwoord op komt met data en stappen, is het een plan. Als het antwoord blijft hangen bij nadenken over wat hij wil, dan is het uitstel van een beslissing.
Dat betekent niet dat het antwoord dan nee is. Het betekent dat het gesprek eerst over die beslissing moet gaan.
Wanneer een tussenjaar echt iets oplost
Er zijn situaties waarin het een verstandige zet is, en ze zijn herkenbaar.
Er is geen enkel idee wat hij wil. Beginnen aan iets willekeurigs om het jaar te vullen, kost meestal een jaar én motivatie. Een jaar waarin gericht uitgezocht wordt wat past, kost hetzelfde jaar en levert wel iets op.
Er is een zwaar jaar geweest. Een moeilijke examenperiode, ziekte, iets thuis, of een periode waarin het mentaal niet goed ging. Uitgeput aan een eerste jaar beginnen is een slechte start, en dat weegt zwaarder dan een jaar later beginnen.
Er is een concreet doel dat een jaar vraagt. Een taal leren voor een opleiding, geld verdienen om iets te kunnen betalen, of een tweede poging voor een toelatingsexamen. Dat laatste is een tussenjaar met een duidelijke inhoud.
Hij wil iets doen dat later niet meer kan. Lang reizen, een project, een ervaring. Dat klinkt als een luxeargument en het is een reëel argument: na een opleiding en met werk wordt dat aanzienlijk moeilijker.
Wanneer het meestal uitstel is
En de andere kant, even eerlijk.
Als de reden vooral is dat hij geen zin heeft. Dat gevoel gaat zelden weg door er een jaar niets aan te doen, en het komt in september van het jaar erna gewoon terug.
Als er een beslissing vermeden wordt. Bijvoorbeeld: een gesprek met ouders over een richting die zij liever niet zien. Dat gesprek wordt door een tussenjaar niet makkelijker.
Als het plan bestaat uit "ik ga werken" zonder verder iets. Werken is prima en het vult een jaar. Wie na twaalf maanden werken nog steeds niet weet wat hij wil, staat op dezelfde plek met een jaar minder.
Als vrienden het ook doen. Dat is geen reden, en het is wel vaak de echte reden.
Hoe je het inricht zodat het telt
Als het een tussenjaar wordt, maken deze dingen het verschil tussen een goed jaar en een leeg jaar.
Zet een structuur neer. Een jaar zonder rooster is voor de meeste achttienjarigen te veel vrijheid. Werk, een cursus of een vast engagement geeft dat ritme, en dat ritme is ook wat de overstap terug naar studeren mogelijk maakt.
Zet een einddatum en een beslismoment. Niet "we zien wel", maar: in februari beslissen we voor volgend jaar, en tegen dan hebben we dit uitgezocht. Zonder dat moment schuift de beslissing door.
Bouw er oriëntering in. Ga naar infodagen, loop een dag mee, praat met mensen die doen wat hij overweegt. Dat is het werk dat het jaar zijn nut geeft, en het gebeurt niet vanzelf.
Hou iets dat op leren lijkt. Een taalcursus, een online traject, iets. Studeren is een gewoonte en die roest, en een koude start na twaalf maanden is een reële moeilijkheid.
De praktische dingen die je vooraf uitzoekt
Er hangen aan zo'n jaar administratieve gevolgen, en die verschillen per situatie.
Studietoelagen, kinderbijslag, ziekteverzekering, en de voorwaarden om later in te schrijven: dat hangt af van je leeftijd, van wat je in dat jaar doet en van je gezinssituatie, en die regels veranderen.
Zoek dat uit bij de bevoegde diensten en bij de instelling waar hij later wil starten, voor de beslissing valt. Ik noem hier bewust geen bedragen of voorwaarden, want dit is precies het soort informatie waar een verouderde bron schade doet.
Wat ook de moeite is: vraag na of een inschrijving voor het jaar erna vroeg moet gebeuren. Sommige opleidingen hebben data die ver voor september liggen.
Werken in een tussenjaar levert meer op dan geld
Van alle invullingen is werken de meest gekozen, en het wordt vaak onderschat als oriëntering.
Wat een jaar werken oplevert, los van het loon: je ontdekt wat een werkdag is, wat je van collega's leert, en hoe het voelt om iets te doen dat af moet ook wanneer je geen zin hebt. Dat is precies de ervaring die ontbreekt bij iemand die van school naar opleiding gaat.
En het scherpt de keuze. Veel jongeren die een jaar in een winkel, een magazijn of de horeca werken, komen terug met een duidelijker beeld van wat ze wel en niet willen, en dat beeld is concreter dan wat een infodag oplevert.
Wat er wel bij hoort om het te laten tellen: kies waar mogelijk iets dat in de buurt ligt van wat je overweegt. Wie de zorg overweegt, leert meer in een woonzorgcentrum dan achter een kassa. Wie techniek overweegt, meer in een werkplaats.
En hou er een reflectiemoment in. Elke twee maanden even opschrijven wat je van dit werk vond en wat het zegt over wat je zoekt. Zonder dat wordt het gewoon een jaar werken, en dan is het een jaar inkomen en geen jaar oriëntering.
Voor ouders
Het ongemak bij ouders is meestal niet het jaar zelf maar de onzekerheid of hij ooit nog begint.
Wat helpt, is dat omzetten in iets concreets: niet "ik vind dit geen goed idee" maar "ik wil dat we in februari samen bekijken wat het geworden is en wat er volgend jaar gebeurt". Dat is een afspraak in plaats van een oordeel, en er valt mee te werken.
En wees eerlijk over wat je zelf verwacht, ook financieel. Een tussenjaar waarin thuis wonen en kost en inwoon vanzelfsprekend blijven, is iets anders dan een jaar waarin daar afspraken over zijn. Dat vooraf zeggen voorkomt een discussie in november.
Wat ik zou afraden: dit gebruiken als hefboom om een richting af te dwingen. Dat maakt van het jaar een strijd en van de keuze een compromis, en geen van beide levert een gemotiveerde student op.
Tot slot
Een jaar later beginnen is op de schaal van een leven zowat niets. Een jaar beginnen aan iets dat niet past, kost meestal meer, want het kost het jaar én de zin om verder te studeren.
De vraag blijft dus dezelfde: is er een plan, en is er een moment waarop er beslist wordt. Wie daar ja op kan antwoorden, heeft een tussenjaar. Wie dat niet kan, heeft uitstel, en dat is beter nu vast te stellen dan volgend jaar augustus.
Twijfelt hij vooral over welke richting, dan zijn de vragen die daarbij helpen te vinden in een studierichting kiezen en in hogeschool of universiteit. Gaat het om een tweede poging voor een toelatingsexamen, dan staat de aanpak in niet geslaagd voor het toelatingsexamen.