In elke examenperiode is er een moment waarop het rekensommetje verleidelijk wordt. Nog vier hoofdstukken, nog acht uur tot het examen, en slapen kost er zes van.
Het lijkt dan alsof je uren wint. In de praktijk ruil je uren in tegen de kwaliteit ervan, en meestal is dat een slechte ruil.
Wat slaap met je leerstof doet
Zonder in medisch terrein te gaan: een deel van het vastzetten van wat je overdag geleerd hebt, gebeurt terwijl je slaapt. Dat is de reden dat je de dag na een goede studeersessie vaak merkt dat iets beter zit dan de avond ervoor.
Wie de nacht na het studeren kort slaapt, heeft die verwerking niet gehad. Je hebt de leerstof wel gezien, alleen zit ze losser vast, en dat merk je niet tijdens het studeren. Je merkt het op het moment dat je ze moet ophalen, en dat is het examen.
Dat is meteen het vervelende eraan. Slaaptekort geeft je geen duidelijk signaal dat je slechter aan het leren bent. Je voelt je moe, en je gaat ervan uit dat je door de vermoeidheid heen wel iets opneemt.
Wat er als eerste wegvalt
Niet alles gaat even hard achteruit, en het patroon is relevant voor examens.
Wat redelijk blijft werken bij slaaptekort: dingen die je al goed kende, en simpele herhaling. Wie een woordenlijst voor de derde keer doorneemt, komt daar met weinig slaap nog wel doorheen.
Wat als eerste inzakt: aandacht vasthouden, overzicht bewaren, en flexibel denken. Precies de drie dingen die je nodig hebt bij een vraag die je nog nooit gezien hebt, bij een oefening met meerdere stappen, of bij een examen waar je moet kiezen welke aanpak van toepassing is.
Dus: hoe meer je examen om redeneren vraagt in plaats van om reproduceren, hoe duurder een korte nacht wordt. Bij wiskunde, fysica of statistiek is doorhalen zelden een goede ruil. Bij een vak dat vooral feiten test, ligt het iets minder scherp, al blijft het geen aanrader.
Het regelmaatpunt
Voor de meeste mensen levert regelmaat meer op dan totaal aantal uren.
Elke dag rond hetzelfde uur naar bed en op ongeveer hetzelfde uur op, ook in het weekend, ook als er die dag geen examen is. Dat klinkt als een saaie aanbeveling en het is een van de weinige dingen die in een blok echt verschil maken, omdat je lichaam dan weet wanneer het moet presteren.
Wat vooral misloopt in examenperiodes: het schema schuift elke dag een half uur op. Je gaat later slapen, staat later op, en tegen week drie leef je een paar uur naast je examenrooster. En dan zit je om negen uur 's ochtends aan een examen terwijl je lichaam denkt dat het zeven is.
Als je weet dat je examens 's ochtends vallen, is het de moeite om in de laatste week je ritme daar alvast op af te stemmen.
Praktisch, in een blok
Een paar dingen die weinig kosten en meestal helpen.
Zet een eindtijd in je planning, net zoals een begintijd. Werk zonder eindpunt loopt vanzelf uit, en de uren die je op die manier bijwint zijn de minst waardevolle van de dag.
Stop met studeren voor je gaat slapen, niet in bed. Het laatste half uur iets anders doen, laat je hoofd zakken. Wie tot het moment van slapen zit te blokken, ligt daarna nog een half uur met dezelfde leerstof rond te draaien.
Haal je studiespullen uit je slaapkamer als dat kan. Als dat niet kan, leg ze dan minstens uit het zicht. Een bureau vol cursussen naast je bed is een herinnering die de hele nacht meekijkt.
Schermen laat op de avond maken inslapen voor de meeste mensen moeilijker. Je hoeft daar geen dogma van te maken, maar een half uur zonder is meestal merkbaar.
Een kort dutje overdag werkt voor veel mensen goed: twintig tot dertig minuten, niet langer. Boven een uur word je suf wakker en slaap je 's avonds slechter, en dan verplaats je het probleem alleen.
De avond voor het examen
Hier maken studenten de duurste beslissing van hun hele blok.
Wat er meestal gebeurt: het is elf uur, er is nog één hoofdstuk dat niet echt zit, en het voelt onverantwoord om te gaan slapen.
Wat de betere ruil bijna altijd is: ga slapen. Dat ene hoofdstuk erbij nemen op een moment dat je toch niets meer vastzet, kost je de scherpte voor alle andere hoofdstukken die je wél kent.
Als je toch nog iets wil doen: neem twintig minuten om de structuur van het vak door te lopen, niet om nieuwe inhoud in te studeren. Overzicht ophalen is goedkoop en het geeft je het gevoel van controle waar je op dat moment naar zoekt.
Cafeïne, en waar het je in de problemen brengt
In elke blok wordt er meer koffie en energiedrank gedronken dan de rest van het jaar, en het is de moeite om te weten wat je daarmee koopt.
Cafeïne maakt je niet uitgeruster. Het blokkeert tijdelijk het signaal dat je moe bent. Die vermoeidheid is er dus nog, en ze komt terug zodra het uitgewerkt is, meestal op een ongelegen moment.
Het praktische probleem is de duur. Cafeïne blijft uren in je systeem actief, en dat betekent dat een kop koffie in de late namiddag je inslapen 's avonds nog kan verstoren. Dan slaap je slechter, ben je de volgende dag vermoeider, drink je meer, en zit je in een cirkel die je zelf hebt aangelegd.
Een werkbare vuistregel: niets met cafeïne na een uur of twee, drie in de namiddag, en tijdens een blok liever niet als vervanging voor een nacht slaap maar hooguit als hulpmiddel op een dag die toch al goed begon.
Energiedranken verdienen daarbij een aparte opmerking, want ze bevatten naast cafeïne meestal veel suiker. Dat geeft een korte piek en daarna een dip, wat precies het tegenovergestelde is van wat je tijdens een studeersessie van drie uur nodig hebt.
Als het door de stress niet lukt
Niet kunnen slapen door examenstress is normaal en het maakt de stress erger, wat het slapen weer moeilijker maakt. Die cirkel is te doorbreken.
Wat helpt: het laatste uur iets doen dat niets met school te maken heeft. En als je wakker ligt, blijf dan niet liggen piekeren: sta op, doe iets rustigs in een ander vertrek, en ga terug als je slaperig wordt. Wakker liggen in bed leert je hoofd dat bed een plek is om te malen.
Houdt het langere tijd aan, of gaat het samen met somberheid of paniek, bespreek het dan met de huisarts of met het CLB. Dat is geen zware stap en het is precies waarvoor ze er zijn. Een examenperiode uitzitten met structureel slaaptekort is geen doorzettingsvermogen.
Over de stress zelf staat er meer in examenvrees overwinnen.
Tot slot
De meeste studietips die rondgaan verzetten weinig. Deze is een van de weinige waar de winst gratis is: je hoeft niets extra te doen, je hoeft alleen iets te laten.
En het is de moeite om het als onderdeel van je planning te zien in plaats van als wat er overblijft. Wie een blok plant alsof slaap flexibel is, plant in feite de derde week weg.
Voor de planning zelf staat er meer in blokken in het hoger onderwijs en, voor het secundair, in studieplanning maken. Over hoeveel uur studeren nu eigenlijk zinvol is: hoeveel uur per dag studeren.